Martwy punkt. Dlaczego nauka potrzebuje ludzkiego doświadczenia

Czy można zrozumieć rzeczywistość, pomijając ludzkie doświadczenie? Czy nauka może być w pełni obiektywna i niezależna od obserwatora?

Łatwo ulec przekonaniu, że nauka pozwala nam widzieć świat bez ograniczeń naszej perspektywy. Astrofizyk Adam Frank, fizyk teoretyczny Marcelo Gleiser i filozof Evan Thompson przekonują, że takie podejście pomija coś fundamentalnego: ludzkie doświadczenie – warunek, który czyni naukę możliwą.

Od czasów Oświecenia oczekujemy od nauki odpowiedzi na najważniejsze pytania: kim jesteśmy, skąd pochodzimy i dokąd zmierzamy, zakładając równocześnie, że możemy poznać wszechświat niejako z zewnątrz, a nie wyłącznie z naszej perspektywy. Próbując zrozumieć rzeczywistość tylko poprzez rzeczy i zjawiska fizyczne, tracimy z oczu niezbywalność doświadczenia. Właśnie to przeoczenie – tytułowy „martwy punkt” – kryje się u źródeł wielu współczesnych zagadek nauki dotyczących czasu i pochodzenia Wszechświata, fizyki kwantowej, życia, sztucznej inteligencji i świadomości oraz Ziemi jako złożonego układu wzajemnie warunkujących się składowych.

Frank, Gleiser i Thompson twierdzą, że wiedza naukowa jest samokorygującą się opowieścią tworzoną na podstawie ewoluujących wspólnie eksploracji świata i naszego doświadczenia. Ostateczne „ujrzenie” martwego punktu to wyzbycie się złudzenia o uzyskaniu wiedzy absolutnej i zrozumienie tego, jak rzeczywistość i doświadczenie wzajemnie się przenikają.

Martwy punkt przynagla nas do stworzenia nowej kultury nauki, która postrzega ludzi zarówno jako ekspresję przyrody, jak i źródło jej samozrozumienia. To fascynująca i prowokująca książka o granicach współczesnej nauki oraz miejscu człowieka w poznawaniu rzeczywistości.

Martwy punkt to głęboka i intelektualnie inspirująca książka, która podważa klasyczne rozumienie nauki jako całkowicie obiektywnego opisu rzeczywistości. Autorzy przekonują, że nauka ma „martwy punkt”, ponieważ ignoruje zakorzenienie wiedzy naukowej w ludzkim doświadczeniu. Praca stanowi istotny wkład w debatę nad granicami współczesnego podejścia naukowego, wskazując na niedostateczne uwzględnienie subiektywnego doświadczenia w analizie rzeczywistości. Autorzy podejmują próbę systematycznego uzasadnienia tezy, że pełne zrozumienie świata wymaga integracji perspektywy pierwszoosobowej z metodami nauk empirycznych. To wartościowa lektura dla osób zainteresowanych filozofią nauki, świadomością i granicami poznania.

– dr hab. Robert Poczobut, prof. Uniwersytetu w Białymstoku

Jeszcze nigdy ta książka nie była bardziej potrzebna niż dziś. Wskazuje ona bowiem na wagę ludzkiego doświadczenia, czy inaczej, subiektywnego doświadczania świata, które tworzy fundament obiektywnej nauki. Oryginalny tytuł anglojęzycznej wersji to „ślepa plamka”, oznaczająca nerw wzrokowy, który choć sam pozbawiony fotoreceptorów, „nie widzi”, umożliwia jednak widzenie, przewodząc informacje wzrokowe do mózgu. Autorzy stosują to pojęcie jako metaforę opisującą naukę, u podstaw której znajduje się też taka „ślepa plamka”, czy też w polskim przekładzie „martwy punkt”. To nasze bezpośrednie, subiektywne doznania, które – choć dla nas oczywiste i przez to niezauważalne – stanowią punkt wyjścia dla obserwacji czy w ogóle dyskursu naukowego. Wystarczy spojrzeć na przykłady z historii nauki, które w przystępny, ale nie trywialny sposób, zostały ukazane w niniejszej książce. Doniosłe wynalazki, odkrycia praw przyrody i teorie naukowe miały swój początek w subiektywnym doświadczeniu, choćby odczuciu temperatury (termodynamika), obserwacji materialnego świata (fizykalizm), czy odczuwania emocji (psychologia).

Dlaczego ta książka jest dziś szczególnie potrzebna? Ponieważ żyjemy w czasach odcieleśnienia, w wirtualnym świecie informacji, kontaktów na odległość i Sztucznej Inteligencji, grożących stopniowym regresem wiedzy i umiejętności, które stanowią naszą istotę. Umysł potrzebuje ciała, dzięki któremu doświadczamy otaczającego nas świata. To teza prezentowanej książki, która dziś powinna być potraktowana ze szczególną refleksją.

– dr hab. Anita Pacholik-Żuromska, prof. Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, anitapacholik.org

Intrygująca i ważna refleksja nad złożonością naszej własnej roli w naukowym obrazie świata.

– Carlo Rovelli, autor książek Tajemnica czasu i Siedem krótkich lekcji fizyki       

 Uświadomienie sobie istnienia martwego punktu to niezbędny krok w kierunku ponownego wpisania ludzkiego doświadczenia w rdzeń nauki.

– „Science”

The Blind Spot przedstawia bogatą i złożoną argumentację filozoficzną, ale ma również istotne konsekwencje praktyczne — zarówno dla sposobu uprawiania nauki, jak i dla tego, w jaki sposób powinna być ona prezentowana opinii publicznej.

– „Times Higher Education”

Stymulujący manifest wzywający do zmiany naszego spojrzenia na świat.

– „Wall Street Journal”

Evan Thompson urodził się w 1962 roku w Ithace (stan Nowy Jork) i dorastał w Bostonie, Nowym Jorku oraz Toronto. Po ośmiu latach pracy jako profesor w Katedrze Filozofii Uniwersytetu w Toronto w lipcu 2013 roku przeniósł się do Katedry Filozofii Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej w Vancouver. Pisze o umyśle, życiu, świadomości i „ja” z perspektywy kognitywistyki, filozofii umysłu, fenomenologii oraz filozofii międzykulturowej (zwłaszcza buddyzmu i innych tradycji filozofii indyjskiej). Jako nastolatek kształcił się w trybie edukacji domowej w Southampton (Nowy Jork) oraz na Manhattanie w Lindisfarne Association – wspólnocie edukacyjno-kontemplacyjnej założonej przez jego rodziców, Williama Irwina Thompsona i Gail Thompson. Uzyskał tytuł A.B. w dziedzinie studiów azjatyckich w Amherst College (1983) oraz stopień doktora filozofii na Uniwersytecie w Toronto (1990). Więcej informacji można znaleźć na jego stronie internetowej: http://evanthompson.me

Marcelo Gleiser – Appleton Professor of Natural Philosophy, profesor fizyki i astronomii w Dartmouth College; uznany na całym świecie fizyk teoretyczny i intelektualista. Opublikował setki artykułów naukowych i popularnonaukowych oraz kilka książek w języku angielskim przetłumaczonych na 18 języków. W swoich tekstach popularnonaukowych bada historyczne, religijne oraz filozoficzne korzenie nauki, zarówno dawnej, jak i nowożytnej. Członek American Physical Society, laureat Presidential Faculty Fellows Award przyznawanej przez Biały Dom oraz założyciel i były dyrektor Institute for Cross-Disciplinary Engagement w Dartmouth. Współtworzył blog „13.7: Science and Culture” w National Public Radio, a obecnie publikuje cotygodniowe teksty na BigThink.com. W 2019 roku otrzymał Nagrodę Templetona, której laureatami byli wcześniej między innymi Matka Teresa z Kalkuty, arcybiskup Desmond Tutu, Dalajlama, a także naukowcy Freeman Dyson, Jane Goodall, Francis Collins, sir Martin Rees oraz Frank Wilczek. Razem z żoną i dwoma synami mieszka w leśnej okolicy Hanover (stan New Hampshire). Jest zapalonym biegaczem terenowym i traktuje biegi jako formę medytacji w ruchu.

Adam Frank – amerykański fizyk i astronom. Piastuje prestiżowe, ufundowane przez Helen F. i Freda H. Gowenów stanowisko profesora na Uniwersytecie w Rochester. Laureat Medalu im. Carla Sagana przyznawanego przez American Astronomical Society, autor książki Light of the Stars oraz konsultant naukowy filmu Doctor Strange wytwórni Marvel Studios. Kieruje pierwszym finansowanym przez NASA projektem badawczym poświęconym technosygnaturom – śladom zaawansowanych cywilizacji pozaziemskich. Jego obecne badania koncentrują się na ewolucji życia i planet, „astrobiologii antropocenu” oraz trajektorii rozwoju cywilizacji w długim okresie czasu. Mieszka w Rochester w stanie Nowy Jork.

Wstęp 7

Część I Jak znaleźliśmy się w tym miejscu? Przewodnik dla błądzących

Rozdział 1.

Podmiana jako źródło filozoficzne martwego punktu 21

Rozdział 2.

Wznosząca się spirala abstrakcji: naukowe źródła martwego punktu 49

Część II Kosmos

Rozdział 3.

Czas 79

Rozdział 4.

Materia 109

Rozdział 5.

Kosmologia 141

Część III Życie i umysł

Rozdział 6.

Życie 179

Rozdział 7.

Poznanie 207

Rozdział 8.

Świadomość 229

Część IV Planeta

Rozdział 9.

Ziemia 283

Posłowie 313

Podziękowania 319

Bibliografia

Indeks osobowy

Indeks rzeczowy