Niesamowita nauka. Fakty i fikcja w historii odkryć naukowych

Czy nauka to tylko heroiczne opowieści o pokonujących przeszkody geniuszach? Jak naprawdę dokonują się przełomy naukowe? 

Wielki biolog Louis Pasteur zataił dane, które nie uzasadniały jego tezy. Ogólna teoria względności Einsteina została „potwierdzona” w 1919 roku tylko dlatego, że pewien wybitny brytyjski naukowiec odpowiednio skorygował niewygodne wyliczenia. Oddziały szpitalne Josepha Listera, które słynęły z nieskazitelności, w rzeczywistości były brudne. A Gregor Mendel, uważany za ojca nauki o dziedziczności, nigdy nie zrozumiał podstawowych zasad określanych później jako „genetyka mendlowska”.  

Historia nauki często jest przedstawiana jako heroiczna saga, w której kilku dalekowzrocznych geniuszy przezwyciężyło małostkowy opór ze strony pośledniejszych umysłów, aby dowieść nowych prawd naukowych. W ostatnich dziesięcioleciach historycy nauki spojrzeli jednak na swoją dziedzinę o wiele bardziej krytycznym okiem. Studiując notatki laboratoryjne i odtwarzając przebieg zaciekłych sporów, zakwestionowali wiele podstawowych założeń dotyczących funkcjonowania nauki oraz roli, którą odegrali jej najwięksi bohaterowie. Niesamowita nauka po raz pierwszy przedstawia wiele z tych ustaleń szerokiemu gronu czytelników. Niezwykłe analizy poszczególnych przypadków pokazują, że rozwój nauki nie zawsze jest dziełem czystej racjonalności i że czynniki ludzkie mogą odegrać co najmniej równie wielką rolę w powstaniu i akceptacji idei naukowych. Nawet słabo uzasadnione teorie mogą zostać powszechnie przyjęte, jeśli naukowcy, którzy je forsują, mają wystarczającą siłę przebicia.  

Klasyczne opowieści o ludziach, którzy wyprzedzili swoją epokę i musieli przezwyciężyć opór ze strony ignorantów, zanim zapisali się w historii nauki, wyolbrzymiają oryginalność nielicznej garstki uczonych i umniejszają znaczenie kluczowego wkładu wielu osób. Niesamowita nauka pokazuje, że nasza wizja historii nauki została zniekształcona przez ludzi dążących do gloryfikowania określonych idei i ich twórców, którzy niesłusznie przypisali sobie cudze zasługi. Książka ta ukazuje skomplikowane osobowości, zaciętą rywalizację i wielkie ludzkie dramaty w historii nauki, które do niedawna skrywały się za ugrzecznionymi mitami i błędnymi wyobrażeniami. Zajmujące szkice, które się na nią składają, zmienią nasze postrzeganie funkcjonowania nauki. 

Książka dr. Johna Wallera, historyka i filozofa nauki, z pochodzenia Brytyjczyka, uprzystępnia szerokiej publiczności dorobek współczesnych historyków nauk przyrodniczych i ścisłych. Ich szczegółowe – oparte na wnikliwej analizie źródeł historycznych i historii interpretacji – badania dokonań wielkich postaci XIX- i XX-wiecznej nauki ukazują mityczny obraz nauki, jaki, niestety, powszechnie panuje w społeczeństwie. 

Autor rozwija tę linię myślenia w swojej książce, interesująco opisując mity dotyczące wybitnych naukowców: od Louisa Pasteura, Johna Snowa oraz Karola Darwina, po sir Arthura Stanleya Eddingtona, Roberta A. Millikana, Alexandra Fleminga oraz Charlesa Herberta Besta. 

Książka jest godna polecenia. Daje dużo do myślenia: to apel o rozwagę w odbiorze informacji, jakie docierają do każdego z otaczającej nas dynamicznie rozrastającej się infosfery (przestrzeni informacji) – percepcja nie może być bierna, bezkrytyczna, odbywać się bez co najmniej odrobiny adekwatnej wiedzy.  

– prof. dr hab. Michał Kokowski (Instytut Historii Nauki PAN, przewodniczący Komisji Historii Nauki PAU)

John Waller (ur. 1972) – angielski historyk nauki specjalizujący się w historii biologii i medycyny. Z wyróżnieniem ukończył studia z historii nowożytnej na Oxford University. Następnie uzyskał dwa tytuły magisterskie: z biologii człowieka oraz z historii nauki i medycyny. W 2001 roku otrzymał stopień doktora historii i filozofii nauki na University College London. Następnie odbył staż podoktorski na Harvard University. Pracował jako wykładowca historii biologii i medycyny na University of Melbourne w Australii. Obecnie wykłada historię nauki na Michigan State University. 

Niesamowita nauka

Spis treści 

Podziękowania 9 

Wstęp: Czemu służy historia? 11 

CZĘŚĆ I: Słuszny cel i niesłuszne przyczyny 

Rozdział 1. Pasteryzacja samorództwa 25 

Rozdział 2. Bitwa o elektron 41 

Rozdział 3. Jak przyćmiono Izaaka Newtona: „dowód” Arthura Eddingtona na prawdziwość ogólnej teorii względności 53 

Rozdział 4.Bardzo nienaukowe zarządzanie 67 

Rozdział 5. Badania w Hawthorne: jak znaleźć to, czego szukasz 79 

Zakończenie części pierwszej: Grzechy przeciwko nauce? 99 

CZĘŚĆ II: Prawdziwy obraz nauki 

Rozdział 6.Mit w czasach cholery 113 

Rozdział 7. „Ksiądz, który dzierżył klucz”: Gregor Mendel i stosunek faktów do fikcji 129 

Rozdział 8. Czy Joseph Lister to Mr Proper? 153  

Rozdział 9. O powstawaniu gatunków jako rezultat dziedziczenia cech nabytych 167  

Rozdział 10. Małpa zaczyna się na M, a Biblia na B – nauka, religia i melodramat 193  

Rozdział 11. Jak zapędzić się w kozi róg: Charles Best i odkrycie insuliny 209  

Rozdział 12. Brudne szalki Aleksandra Fleminga 231  

Rozdział 13. „Wabik szatana” 251  

Zakończenie części drugiej: Grzechy przeciwko historii? 265  

Uwagi o źródłach 277  

Bibliografia 283  

Indeks osobowy 289  

Indeks rzeczowy 293