Zapraszamy do lektury dwóch tekstów poświęconych analizie wyjaśnień darwinowskich.
Autor, Neil Thomas, wychodzi od rozróżnienia między tym, co w biologii ewolucyjnej ma charakter empiryczny, a tym, co jest próbą rekonstrukcji przeszłości. Zmienność organizmów czy działanie doboru naturalnego należą do pierwszej kategorii. Natomiast szczegółowe opowieści o tym, jak powstawały konkretne struktury biologiczne, mają już inny status – odnoszą się do zdarzeń, których nie można bezpośrednio obserwować ani odtworzyć eksperymentalnie.
Teksty pokazują, że próby rekonstrukcji historii przyrody ożywionej są trudniejsze, niż przyznają darwiniści. O ile można badać działanie doboru czy mutacji w warunkach współczesnych, o tyle rekonstrukcje dotyczące przeszłości opierają się na wnioskowaniu pośrednim. Autor zwraca uwagę, że w takich przypadkach wyjaśnienia przyjmują formę narracji o tym, jak „mogło być”, a nie zapisu zdarzeń, które zostały uchwycone bezpośrednio.
W pierwszej części analizowany jest sposób budowania tych narracji. Pokazane zostaje, że często mają one charakter ciągów przyczynowych uzupełnianych tam, gdzie brakuje danych. W efekcie powstają scenariusze, które są zgodne z przyjętymi założeniami teorii, ale nie zawsze wynikają wprost z materiału empirycznego. Problem nie polega na samym ich formułowaniu, lecz na tym, że ich hipotetyczny charakter bywa słabo zaznaczony.
Druga część rozwija ten wątek, koncentrując się na relacji między danymi a ich interpretacją. Autor wskazuje, że w wielu przypadkach dochodzi do utożsamienia tych dwóch poziomów. To, co jest rekonstrukcją, zaczyna funkcjonować jako ustalony fakt. Szczególnie widoczne jest to w odniesieniu do wyjaśnień powstawania złożonych struktur biologicznych, gdzie brak bezpośrednich świadectw prowadzi do uzupełniania luk kolejnymi hipotezami.
W tekstach pojawia się także refleksja nad naukami historycznymi. Ich przedmiotem nie są procesy dostępne bezpośredniej obserwacji, lecz zdarzenia przeszłe, znane jedynie poprzez nieliczne ślady empiryczne. To sprawia, że wyjaśnienia mają charakter rekonstrukcyjny i wymagają przyjęcia dodatkowych założeń. Thomas sugeruje, że w przypadku wyjaśnień darwinowskich skala tych założeń bywa niedostatecznie uwzględniana.
Teksty prowadzą do pytania, czy dotyczące przyrody rekonstrukcje historyczne można traktować jako bezpośrednie przedłużenie danych empirycznych, czy raczej jako próbę ich uporządkowania w spójną całość. Całość zamyka się w problemie granic nauki: na ile wyjaśnienia dotyczące przeszłości zachowują rygor właściwy naukom empirycznym, a na ile przyjmują formę narracji, która – choć uporządkowana i zgodna z teorią – wykracza poza to, co zostało bezpośrednio potwierdzone.
Tekst Neila Thomasa dostępne są na stronie „W Poszukiwaniu Projektu”.
Neil Thomas, Gdzie kończy się nauka, a zaczyna bajkopisarstwo? Przypadek Darwina. Część 1
Neil Thomas, Gdzie kończy się nauka, a zaczyna bajkopisarstwo? Przypadek Darwina. Część 2
